Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά-Παναγία Μεσοσπορίτισσα


ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΠΟΛΥΜΕΡΟΥ-ΚΑΜΗΛΑΚΗ
Διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών

Από την πανσπερμία των Αρχαίων Αθηναίων στα φθινοπωρινά «πολυσπόρια» των Νεοελλήνων – Η  Παναγία η Μεσοσπορίτισσα και το Μουσείο του Ψωμιού στην Αμφίκλεια.

Δεν προσκομίζω καμιά νέα θεωρία υποστηρίζοντας ότι  πολλές εορταστικές και τελετουργικές διαδικασίες της λατρείας των τελευταίων χρόνων  της μεταγενέστερης αρχαιότητας παρέμειναν στο χριστιανικό εορτολόγιο και προσαμόστηκαν προς τις παραδόσεις και το τυπικό της νέας θρησκείας (Χριστούγεννα προς τη γέννηση του Ήλιου, εορτή των Καλανδών-Πρωτοχρονιά, θυσίες ζώων σε πανηγύρια κ.ά.).  Επίσης γιορτές  στον κύκλο  του χρόνου χωρίς  ούτε την χριστιανική επικάλυψη, όπως η Πρωτομαρτιά (χελιδόνισμα, χτύπημα κουδουνιών), η Πρωτομαγιά,  η γιορτή του Λιοτροπιού (24 Ιουνίου, θερινές τροπές του Ήλιου), η πρώτη Σεπτεμβρίου, οι κήποι του Aδωνη και ανάλογα μαγικολατρευτικά έθιμα, οι μεταμφιέσεις του Δωδεκαημέρου και  της Αποκριάς, οι ιεροί  άροτοι (οργώματα) και άλλα έθιμα που συνοδεύουν την αρχή ή το τέλος της σποράς, του  θερισμού και του αλωνισμού, λείψανα οργιαστικών λατρειών (Αναστενάρια κ.ά.),  η Πολυσπορίτισσα με την πανσπερμία.

Πολλά από τα λατρευτικά έθιμα, όπως ήδη επισημαίνει ο Γ. Μέγας, είναι αγροτικά, με πανάρχαιες ρίζες και αφορούν στην προσπάθεια εξευμενισμού αφ’ ενός και ευχαριστιών αφ’ ετέρου προς τον δαίμονα  της βλάστησης με την προσδοκία της καλής εσοδείας.  Επειδή μάλιστα οι καιρικές συνθήκες δεν είναι σε όλη την Ελλάδα οι ίδιες  η έναρξη των αγροτικών εργασιών, και κυρίως της σποράς, δεν γίνεται συγχρόνως και έτσι τα έθιμα,  κατά  βάσιν ίδια γίνονται σε διαφορετικές ημέρες που απέχουν λίγο μεταξύ τους. Έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι η εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου σφραγίζει το τέλος ή αλλού το  μέσον της  σποράς. Έτσι ο λαός τη λέει Αποσπορίτισσα  ή Μεσοσπορίτισσα και τη θεωρεί προστάτρια της σοδειάς (<εισόδια), γι αυτό και «Αποσοδειά» και προς τιμήν της «εισάγει» συμβολικά, κατά  αρχαία συνήθεια (πανσπερμία) στο ναό «πολυσπόρια», η «μπουμπόλια»  ή «μπουσμπουρέλια».  Την παραμονή ή και ανήμερα των Εισοδίων, αλλά και του αγίου  Ανδρέα,  με έσχατο χρονικό  όριο  της αγίας Βαρβάρας (4  Δεκεμβρίου), οι  νοικοκυρές έβραζαν πολλά σπόρια μαζί: σιτάρι, κριθάρι, σίκαλη, καλαμπόκι, φασόλια, ρεβύθια, κουκκιά  και τα μοίραζαν υπό τύπον κολλύβων στη γειτονιά «για να γίνουν τα σπαρμένα». Από αυτά ένα πιάτο  «εισάγουν» στην εκκλησία, όπου διαβάζεται κατά τη λειτουργία και μοιράζεται  στο εκκλησίασμα.  Ένα μέρος του επιστρέφεται στο  σπίτι. Από αυτό έχουν μερίδιο και τα ζώα, ιδιαίτερα «οι αροτήρες  βόες», «τα καματερά βούγια» και το υπόλοιπο το ρίχνει ο γεωργός στο χωράφι για «να αναπαυθεί ο σπόρος». Αλλού παίρνουν πολυσπόρια  και πάνε στη βρύση για να την ταϊσουν ή να την νίψουν.  Ρίχνουν τα σπόρια στο νερό και λένε: «Όπως τρέχει το νερό να τρέχει το βιό». Κατόπιν παίρνουν νερό και γυρίζουν στο σπίτι. Η  προσφορά  της πανσπερμιάς είχε και τον χαρακτήρα κολλύβων προς τους νεκρούς. Είναι  άλλωστε γνωστό ότι όσπρια είναι το κύριο  φαγητό  των νεκροδείπνων και μνημοσύνων. Οι αρχαίοι εξ άλλου προσέφεραν πανσπερμία στη Δήμητρα και τους Δαίμονες της ευφορίας της γης καθώς και στον ψυχοπομπό Διόνυσο και τις  ψυχές των νεκρών, την τρίτη ημέρα των Ανθεστηρίων, τους λεγομένους Χύ-τρους, όταν  ήταν ανοιχτός ο Aδης. Αλλά και κατά την εποχή  της συγκομιδής καρπών των δένδρων, που συμπίπτει με τους μήνες Οκτώβριο-Νοέμβριο, τον μήνα Πυανεψιώνα, μοίραζαν κουκκιά.  Η μετάληψη της πανσπερμίας μετέδιδε στους μετέχοντες καλή τύχη. Ο Μ.Nilsson χαρακτηρίζει τη  συνήθεια των πολυσπορίων-πανσπερμίας ένα από τα πιό χαρακτηριστικά παραδείγματα συνέχειας ανά τους αιώνες μιάς λατρευτικής συνήθειας, που ανήκει στο στρώμα της λαϊκής θρησκείας.

Στην Παναγία-Δήμητρα, όπως εύστοχα  παρατηρεί ο αείμνηστος Καθηγητής της Λαογραφίας Δημήτριος Λουκάτος,  προσφέρεται  «ευχαριστήρια πανσπερμία για το καλό που πέρα-σε και για το καλό που πρέπει να συνεχιστεί» καθώς η σοδειά του καλοκαιριού έχει καταναλωθεί σχεδόν  κατά το ήμισυ:

«Μισό ’φαγα , μισό ΄σπειρα, μισό  ’χω να περάσω».

Advertisements